เตือนลงทุน Data Center ไทย ต้องไม่แลกทรัพยากร-ความปลอดภัยกับเม็ดเงินลงทุน

การวิเคราะห์เชิงลึกและข้อเสนอแนะเชิงนโยบายต่อการลงทุนอุตสาหกรรม Data Center ในประเทศไทย โดย รศ.ดร.อนุสรณ์ ธรรมใจ สส.บัญชีรายชื่อ พรรคประชาชน และอดีตคณบดีคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย ระบุว่า 

ภาพสะท้อนปัญหาเชิงระบบและช่องโหว่ทางกฎหมายในปัจจุบัน

กฎระเบียบก้าวไม่ทันเทคโนโลยี : การลงทุนสร้าง Data Center ในประเทศไทยที่ผ่านมา สะท้อนให้เห็นปัญหาเชิงระบบอย่างชัดเจน โดยเฉพาะข้อกฎหมายและกฎระเบียบปฏิบัติของรัฐที่ก้าวตามไม่ทันความเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วของเทคโนโลยีและอุตสาหกรรมอุบัติใหม่

 

ช่องโหว่ในการตั้งโครงการใจกลางเมือง : ระบบการกำกับดูแลของไทยมีช่องโหว่ขนาดใหญ่ที่ปล่อยให้มีการจัดตั้งศูนย์ข้อมูล (Data Center) ขนาดใหญ่ขึ้นใจกลางเมืองหรือตั้งอยู่ในย่านชุมชนที่มีประชากรหนาแน่น 

ความเสี่ยงภัยพิบัติขั้นรุนแรงในชุมชน : ปัญหาสำคัญที่พบคือผู้ประกอบการบางแห่งมีการกักเก็บและสำรองน้ำมันเชื้อเพลิงปริมาณมหาศาลไว้ใต้ตึกหรืออาคาร Data Center ขนาดใหญ่ในเขตเมือง เพื่อใช้สำหรับระบบปั่นไฟสำรอง ซึ่งตั้งคำถามถึงมาตรฐานและการปล่อยปละละเลยของเจ้าหน้าที่รัฐ เพราะการสำรองน้ำมันจำนวนมากในจุดที่ไม่มีมาตรฐานความปลอดภัยสูงพอ มีความเสี่ยงที่จะก่อให้เกิดอัคคีภัยหรือการระเบิดที่เป็นภัยร้ายแรงต่อชีวิตและคุณภาพชีวิตของประชาชนในชุมชนโดยรอบ รวมถึงที่ผ่านมาเริ่มมีรายงานกรณีน้ำมันรั่วไหลเกิดขึ้นแล้ว

ปัจจัยดึงดูดกลุ่มทุนต่างชาติ และความเสี่ยงของสภาวะ "Data Center ศูนย์เหรียญ"

ไทยเป็นเป้าหมายเพราะต้นทุนต่ำและเกณฑ์ละหลวม : กลุ่มทุนต่างชาติที่ทำธุรกิจ Data Center แสดงความสนใจที่จะเข้ามาลงทุนในประเทศไทย เนื่องจากมองเห็นข้อได้เปรียบในเรื่องของต้นทุนการดำเนินงานที่ต่ำ และที่สำคัญคือกฎระเบียบข้อบังคับของภาครัฐที่ยังมีความละหลวม ซึ่งช่วยเพิ่มความคล่องตัวในการดำเนินธุรกิจให้กับผู้ประกอบการต่างชาติเป็นอย่างมาก

สภาวะการลงทุนที่ "ได้ไม่คุ้มเสีย" : หากประเทศไทยไม่มีการเตรียมความพร้อมหรือไม่มีแผนยุทธศาสตร์ที่ชัดเจนเพื่อผลักดันให้เกิด "อุตสาหกรรมต่อเนื่อง" หรือ "อุตสาหกรรมต่อยอด" จาก Data Center ประโยชน์ที่ไทยจะได้รับจากการลงทุนประเภทนี้จะมีน้อยมาก และอาจนำไปสู่ข้อจำกัดหลายด้าน:

อัตราการจ้างงานที่ต่ำมาก : อุตสาหกรรม Data Center จะมีการจ้างงานจำนวนมากเฉพาะในช่วงการก่อสร้างแรกเริ่มเท่านั้น แต่เมื่อก่อสร้างเสร็จสิ้นและเข้าสู่กระบวนการดำเนินงานจริง (Operation) การจ้างงานจะลดลงจนเหลือน้อยมาก เนื่องจากใช้เทคโนโลยีระบบอัตโนมัติในการควบคุมดูแลเป็นหลัก

พึ่งพาการนำเข้าเทคโนโลยีเกือบ 100% : วัสดุอุปกรณ์ ฮาร์ดแวร์ และเทคโนโลยีขั้นสูงเกือบทั้งหมดที่ใช้ในโครงการล้วนเป็นการนำเข้ามาจากต่างประเทศ ไทยเป็นเพียงฐานที่ตั้งทางกายภาพในการดำเนินงานเพื่อให้บริการธุรกิจของต่างชาติในระดับโลกเท่านั้น

การแย่งชิงทรัพยากรพลังงานและน้ำ : Data Center เป็นอุตสาหกรรมที่บริโภคพลังงานไฟฟ้าในปริมาณที่สูงมาก และต้องใช้ทรัพยากรน้ำจำนวนมหาศาลในระบบหล่อเย็น (Cooling) เพื่อระบายความร้อนของเซิร์ฟเวอร์ หากรัฐบาลไม่มีมาตรการประเมินและเตรียมความพร้อมด้านพลังงานและน้ำที่ดีพอ การหลั่งไหลเข้ามาของโครงการเหล่านี้จะเข้าไปแย่งชิงทรัพยากรพื้นฐาน จนกระทบต่อวิถีชีวิตของภาคประชาชนและกิจกรรมทางเศรษฐกิจอื่น ๆ

ความเสี่ยง "ศูนย์เหรียญ" : ความล้มเหลวในการสร้างเงื่อนไขหรือพัฒนาแรงงานที่มีทักษะขั้นสูงรองรับ จะส่งผลให้ธุรกิจนี้กลายเป็น "Data Center ศูนย์เหรียญ" เช่นเดียวกับโมเดลการท่องเที่ยวหรืออุตสาหกรรมศูนย์เหรียญในอดีต ที่ต่างชาติเข้ามาตักตวงทรัพยากร น้ำ และไฟของไทยไปใช้ แต่ผลประโยชน์ไม่ได้ตกสู่เศรษฐกิจหมุนเวียนภายในประเทศอย่างแท้จริง

ภาพลวงตาเรื่องอธิปไตยทางข้อมูล (Data Sovereignty)

ไม่ใช่การลงทุนของไทยเพื่อคนไทย : ข้ออ้างที่ว่าการสนับสนุนให้ตั้ง Data Center ในประเทศจะทำให้ไทยมี "อธิปไตยทางข้อมูล" หรือ "อธิปไตยทาง AI" (Data/AI Sovereignty) เพื่อเก็บรักษาข้อมูลของตนเองนั้น เป็นเพียงภาพลวงตา เพราะนี่ไม่ใช่การลงทุนของไทยเอง

การสูญเสียการควบคุมข้อมูล : แม้โครงสร้างพื้นฐานจะตั้งอยู่บนผืนแผ่นดินไทย แต่อำนาจอธิปไตยในทางข้อมูลที่แท้จริงไม่ได้เป็นของเรา กลุ่มทุนเทคโนโลยีข้ามชาติยังคงเป็นผู้จัดเก็บและสามารถเข้าถึงเพื่อนำข้อมูลทั้งหมดของคนไทยไปใช้ประโยชน์ทางธุรกิจได้โดยสมบูรณ์ เช่นเดียวกับแพลตฟอร์มโซเชียลมีเดียในปัจจุบัน ขณะที่กฎระเบียบและกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลของไทยยังล้าหลังและตามไม่ทันเทคโนโลยีอย่างมาก เมื่อเทียบกับภูมิภาคอื่นอย่างสหภาพยุโรปที่มีมาตรฐานการปกป้องความเป็นส่วนตัวของประชาชนสูงมาก

บทเรียนสำคัญและกรณีศึกษาจากต่างประเทศ

ในกลุ่มประเทศหรือเมืองที่มีอุตสาหกรรมเทคโนโลยีที่พัฒนาแล้ว จะไม่มีการปล่อยให้เกิดศูนย์ข้อมูลขนาดใหญ่ปะปนอยู่ใจกลางชุมชน และมีหลายประเทศที่เผชิญผลกระทบรุนแรงจนภาคประชาชนต้องลุกขึ้นมาต่อต้าน

รัฐเวอร์จิเนีย (สหรัฐอเมริกา) : พื้นที่ซึ่งเป็นศูนย์กลาง Data Center ของโลก เผชิญกับปัญหาการแย่งชิงทรัพยากรน้ำและพลังงานไฟฟ้าอย่างวิกฤต รวมถึงปัญหาสิ่งแวดล้อมจากการที่ภาครัฐปล่อยให้อนุญาตขยายโครงการออกนอกเมือง แต่กลับไปปลูกสร้างติดกับโบราณสถานทางประวัติศาสตร์และพื้นที่อนุรักษ์ธรรมชาติ ยิ่งไปกว่านั้น ชุมชนยังได้รับผลกระทบจากการก่อสร้างสายส่งไฟฟ้ากระแสสูงขนาดใหญ่ผ่ากลางย่านที่อยู่อาศัย จนสร้างความกังวลด้านความปลอดภัยและคุณภาพชีวิตอย่างรุนแรง

ประเทศเนเธอร์แลนด์ : ประชาชนและชุมชนในพื้นที่รวมตัวกันชุมนุมประท้วงอย่างหนักเพื่อแสดงความไม่เห็นด้วย จนกระทั่งบริษัท Meta ต้องประกาศยกเลิกแผนการลงทุนก่อสร้างโครงการ Hyperscale Data Center เนื่องจากความกังวลว่าโครงการขนาดใหญ่ดังกล่าวจะเข้าไปดึงและผูกขาดโควตาพลังงานหมุนเวียนสะอาด (Green Energy) ของประเทศไปใช้จนหมด ซึ่งอาจนำไปสู่วิกฤตพลังงานที่ส่งผลกระทบต่อภาคครัวเรือน

ประเทศไอร์แลนด์ : เผชิญความเสี่ยงทางด้านเสถียรภาพของระบบโครงข่ายไฟฟ้าอย่างมีนัยสำคัญ (เสี่ยงต่อภาวะไฟไม่เสถียรหรือไฟดับเป็นวงกว้าง) เนื่องจากความต้องการใช้ไฟฟ้าพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็วเกินขีดความสามารถของสายส่งหลัก

ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายและแนวทางการแก้ไขอย่างเป็นระบบ

เพื่อป้องกันปัญหา "วัวหายล้อมคอก" และเปลี่ยนอุตสาหกรรม Data Center ให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่เศรษฐกิจไทยและคุณภาพชีวิตของประชาชนอย่างแท้จริง รัฐบาลและรัฐสภาควรเร่งปฏิรูปเชิงโครงสร้าง

1.การจัดพื้นที่เฉพาะ (Zoning) อย่างเคร่งครัด : ต้องกำหนดและบังคับใช้มาตรการทางกฎหมายให้ Data Center ตั้งอยู่เฉพาะในเขตนิคมอุตสาหกรรมเท่านั้น เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่ได้รับการเตรียมพร้อมและมีโครงสร้างระบบน้ำและไฟสำรองไว้อย่างเต็มที่ และต้องตั้งอยู่ห่างไกลจากแหล่งชุมชนและที่อยู่อาศัยของประชาชนเพื่อความปลอดภัย

2.การทบทวนใบอนุญาตของโครงการล็อตเก่า : รัฐบาลควรทบทวนและตรวจสอบใบอนุญาตของโครงการที่เคยอนุมัติไปแล้ว โดยเฉพาะโครงการขนาดใหญ่ที่มีความเสี่ยงด้านความปลอดภัย เช่น มีการสำรองน้ำมันเชื้อเพลิงเป็นแสนลิตร การตรวจสอบจะต้องใช้เกณฑ์มาตรฐานสากลที่โปร่งใสและชัดเจน เพื่อไม่ให้เจ้าหน้าที่รัฐบางกลุ่มใช้อำนาจในการเข้าไปตรวจสอบเพื่อข่มขู่หรือเรียกรับผลประโยชน์ส่วนตัว ("ตบทรัพย์")

3.การกำหนดโครงสร้างค่าไฟฟ้าเฉพาะ (Grid Tariff) : รัฐต้องปรับปรุงและพัฒนาระบบโครงสร้างการคิดอัตราค่าไฟฟ้าหรือค่าธรรมเนียมโครงข่ายการส่งเฉพาะกลุ่มอุตสาหกรรม Data Center เนื่องจากเป็นกลุ่มธุรกิจที่มีมูลค่าสูงและมีอัตรากำไร (Margin) สูงมาก จึงต้องให้ผู้ประกอบการเป็นผู้รับผิดชอบแบกรับต้นทุนเหล่านี้เองทั้งหมด ไม่ใช่ปล่อยให้มาใช้ไฟฟ้าร่วมกับภาคครัวเรือนและผลักดันให้สังคมหรือประชาชนโดยรวมต้องมาแบกรับภาระค่าใช้จ่ายแทน

4.การวางยุทธศาสตร์พัฒนาแรงงานและการถ่ายทอดเทคโนโลยี : ต้องมีเป้าหมายเชิงรุกในการจัดเตรียมทรัพยากรมนุษย์ พัฒนาทักษะและสร้างความเชี่ยวชาญให้กับวิศวกรและแรงงานไทย ตลอดจนตั้งเงื่อนไขยุทธศาสตร์เพื่อให้เกิดการถ่ายทอดเทคโนโลยีขั้นสูง เพื่อดึงผู้ประกอบการและสินทรัพย์ของไทยเข้าไปอยู่ในห่วงโซ่อุปทาน (Supply Chain) ให้ได้

5.จริยธรรมและการปราศจากผลประโยชน์ทับซ้อนในการออกกฎหมาย : การดำเนินนโยบายและจัดทำกฎหมายเกี่ยวกับ AI และเทคโนโลยีเปลี่ยนผ่าน ต้องยืนอยู่บนปรัชญาพื้นฐานที่ว่า "เทคโนโลยีต้องเป็นเครื่องมือและอุปกรณ์เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตของมนุษย์ให้ดีขึ้น" ผู้ร่างกฎหมาย สมาชิกรัฐสภา (ส.ส.) และรัฐบาล ต้องมีความเข้าใจอย่างถ่องแท้ในมิติด้านจริยธรรมของเทคโนโลยี (Ethics) ความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจและสังคม และที่สำคัญอย่างยิ่งคือ ผู้กำหนดนโยบายต้องไม่มีเรื่องของผลประโยชน์ส่วนตัวหรือผลประโยชน์ทับซ้อนแอบแฝง เพื่อให้สามารถคลอดกฎหมายที่มีประสิทธิภาพในการกำกับดูแล ปกป้อง และคุ้มครองความปลอดภัยของพลเมือง โดยไม่กลายเป็นอุปสรรคขัดขวางการลงทุนที่ดีจากต่างประเทศ